หมวด ส.

25 ก.ย.

กลับหน้าคลังคำศัพท์ 

สไบ

                ผ้าที่ผู้หญิงใช้ห่ม เป็นผ้าผืนเล็กๆ แต่ยาวพอห่มได้ หากห่มสะพายเฉียง เรียก สไบเฉียงหรือผ้าสไบเฉียง

สมปัก

                ผ้ามัดหมี่รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ราชสำนักไทยโบราณสั่งจากเขมรมาใช้เป็นผ้านุ่งของขุนนางเรียก ผ้าสมปัก ผ้าสมปักปูม

สมุก

                ภาชนะสานด้วยไม้ไผ่ ใบลาน หรือใบตาล เป็นต้น มีรูปร่างและขนาดต่างๆกัน ก้นเป็นสี่มุมหรือหกมุม มีฝาครอบ ใช้สิ่งของกระจุกกระจิก ในภาคใต้นิยมสานด้วยลำเจียก เตย ใบลาน หรือใบตาล บางถิ่นสานเป็นลวดลายสอดสีสวยงาม

สว่าน

                เครื่องมือสำหรับเจาะไม้ เหล็ก ทองเหลืองหรือสิ่งต่างๆให้เป็นรู

สังคโลก

                เครื่องปั้นดินเผาผลิตในอาณาจักรสุโขทัย (ราวพุทธศตวรรษที่ ๑๙-๒o) ได้แก่ ถ้วยชาม สิ่งของเครื่องใช้ เครื่องตกแต่งอาคาร ตุ็กตา และสิ่งอื่นๆทำด้วยดินแล้วนำไปเผาจนเนื้อแกร่ง จะเคลือบหรือไม่ก็ได้ ที่พบมากมีสองชนิด คือ เครื่องสังคโลกเนื้อแกร่งไม่เคลือบ มักเป็นผลิตภัณฑ์ขนาดใหญ่ เช่น โอ่งหรือตุ่มน้ำ หม้อ ฯลฯ  เครื่องสัคโลกชนิดนี้มักมีสีเทาดำและน้ำตาลเข้ม เครื่องสัคโลกชนิดเคลือบ มี ๒ ชนิด ได้แก่ เคลือบแบบศิลาดลหรือเซลาดอน สีเขียว เขียวอมเหลือง เขียวไข่กา เขียวอมเทา อีกชนิดหนึ่งเป็นเครื่องเคลือบสีอื่นๆ เช่น สีดำ สีน้ำตาล สีเทา และสีขาวตุ่น

สาก

                เครื่องมือสำหรับตำ มัลักษณะเป็นแท่งกลม ข้างหนึ่งมน

สาด

                เสื่อสำหรับปูนั่ง รองนอน ภาษาถิ่นเหนือ อีสาน และใต้เรียก สาด

เสื่อ

                เครื่องสานสำหรับปูนั่งหรือรองนอน สานหรือทอด้วยวัสดุหลายชนิด เช่น ทอด้วยกก เรียก เสื่อกก สานด้วยไม้ไผ่ เรียก เสื่อคำแพน สานด้วยกระจูดเรียก เสื่อกระจูดหรือสาดจูด

โสร่ง

                ผ้านุ่งเป็นถุงมีลวดลาย นุ่งได้ทั้งหญิงและชาย ถ้าเป็นโสร่งสำหรับผู้ชายมักเป็นลายตาๆ

                โสร่ง ภาคอีสานเรียก ผ้าโสร่งหรือผ้าตะโหล่ง

กลับหน้าคลังคำศัพท์ 

หมวด ศ.

25 ก.ย.

กลับหน้าคลังคำศัพท์ 

ศร

                อาวุธชนิดหนึ่ง เป็นแท่งยาวปลายแหลม หรือใช้โลหะทำเป็นหัวสมที่ปลายมีหาง ยิงด้วยสายให้แล่นออกไป  เช่น ลูกธนู ลูกหน้าไม้

ศาล

                ที่สถิตของเทพารักษ์และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ มักทำเป็นอาคารรูปร่างและขนาดต่างๆกัน

ศาลา

                อาคารโถงไม่มีฝา ใช้เป็นที่พักหรือประโยชน์อื่น เช่น ศาลาการเปรียญ ศาลาท่าน้ำ ศาลาราย ศาลาสรง

ศิลปกรรม

                ศิลปะที่ปรากฏเป็นรูปธรรม ได้แก่ จิตรกรรม ประติมากรรม และสถาปัตยกรรม เรียกว่า ทัศนศิลป์ หรือ ศิลปะที่มองเห็น

ศิลปหัตถกรรม

                สิ่งที่สร้างขึ้นด้วยฝีมือช่าง จัดเป็นประเภทประยุกต์ศิลป์ แม้จะสร้างเพื่อใช้สอยแต่มีความงดงามน่าใช้ หรือมีลักษณะพิเศษต่างไปจากเครื่องมือเครื่องใช้ทั่วไปที่เป็นพียงหัตถกรรม เพราะทำขึ้นเพื่อใช้สอยมากกว่าการชื่นชอบ

กลับหน้าคลังคำศัพท์ 

หมวด ว.

25 ก.ย.

กลับหน้าคลังคำศัพท์ 

วงกบ

                ไม้กรอบบายประตูหน้าต่าง มักเป็นกรอบสี่เหลี่ยมเพื่อยึดบานประตูให้ ปิด-เปิดได้

วาด

                การเขียนหรือระบายสีให้เป็นรูปต่างๆ บางทีเรียก วาดเขียน วาดรูป วาดภาพ

ว่าว

                เครื่องเล่นชนิดหนึ่ง ใช้ไม้ที่น้ำหนักเบาหรือไม้ไผ่เป็นโครงแล้วกรุกระดาษหรือผ้าบางๆมสายเชือกหรือป่านยึดไว้แล้วชักขึ้นไปในอากาศ มีรูปร่างและชื่อต่างๆกัน เช่น ว่าวปักเป้า ว่าววงเดือน ว่างจุฬา ว่าวหง่าว

วี

                (ถิ่น เหนือ) พัดขนาดใหญ่ สานด้วยไม้ไผ่เป็นแผ่นกลม มีขอบ ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ ๒oนิ้ว ตรงกลางมีไม้ไขว้เป็นโครงรูปกากบาท ด้ามทำด้วยไม้ไผ่ ใช้โบกเมล็ดข้าวเปลือกที่ใช้พลั่วสาดข้าวสาดให้ลอยขึ้นไปในอากาศ เพื่อแยกเมล็ดข้าวพันธุ์ดีและขี้ลีบออกจากกัน เมล็ดข้าวที่มีน้ำหนักมากจะตกลงบนพื้นใกล้ๆ ขณะที่ขี้ลีบน้ำหนักเบาจะปลิวแยกแกไป การใช่วีเป็นวิธีแยกข้างขี้ลีบออกจากข้าวเปลือกแทนการใช้สีฝัดอย่างภาคกลาง

                วี บางแห่งเรียก ก๋าหรือก๋าวี

กลับหน้าคลังคำศัพท์ 

หมวด ล.

25 ก.ย.

กลับหน้าคลังคำศัพท์  

ลงพื้น

                การใช้วัสดุ เช่น ดินสอพอง ฝุ่นขาว ฉาบลงบนพื้นวัตถุที่จะทำเป็นงานหัตถกรรมหรืองานศิลปกรรมก่อนเขียนลายหรือวาดภาพ

ลงยา

                การใช้สิ่งที่เกิดจากการผสมกันของสารเคมีที่เรียก น้ำยา เคลือบลงบนทอง เพื่อทำให้เกิดสี เรียกว่า ลงยาสี แต่เดิมทำได้แต่สีแดงและสีเขียว ต่อมาทำเพิ่มได้อีกสองสรคือ สีขาวและสีฟ้า เฉพาะลงยาสีฟ้า เรียกวา ลงยาราชวดี ลงยาอีกความหมาย คือ การใช้น้ำยาอัดลงไปในลวดลายที่แกะไว้บนเครื่องถมเรียก ลงยาถม แล้วขัดให้เห็นผิวเงินจนเห็นลวดลายตามที่แกะสลักไว้

ลูกกระสุน

                ดินเหนียวปั้นเป็นลูกกลมๆขนาดเท่าหัวแม่มือ ตากแดดให้แห้ง ยิงด้วยคันกระสุนหรือหนังสติ๊ก

เล้า

                คอกขังสัตว์ เช่น เป็ด ไก่ และหมู มักทำอย่างง่ายด้วยไม้ไผ่ขัดแตะเป็นรูปสี่เหลี่ยม มีหลังคา หรือทำไว้ใต้ถุนบ้าน

เลื่อย

                เครื่องมือสำหรับตัด ทำด้วยเหล็กกล้าเป็นแผ่นบางๆ มีฟันเป็นจักๆ มีหลายแบบ เช่น เป็นแผ่นบางๆปลายเรียว มีที่จับ ใช้เลื่อยไม้เรียก เลื่อยลันดา ชนิดที่เป็นปื้นเล็กๆขึงอยู่มนโครงไม้ขนาดใหญ่ใช้ผ่าซุงออกเป็นแผ่นกระดาย เรียก เลื่อยชัก

กลับหน้าคลังคำศัพท์ 

หมวด ร.

25 ก.ย.

กลับหน้าคลังคำศัพท์ 

รง

                สีเหลืองได้จากยางไม้ มี ๒ ชนิด สีเหลืองจากยางมะพูดมีสีเหลืองอมเขียวเรียก รงกา อีกชนิดหนึ่งได้จากยางต้นรงมีสีเหลืองเรียก รง ยางรงใช้เป็นสีเหลืองสำหรับเขียนหนังสือหรือใช้ระบายสี

รถกะลา

                ของเล่นพื้นบ้านชนิดหนึ่งทำจากกะลามะพร้าว โดยใช้กะลามะพร้าวซีกที่มีตาหรือกะลาตัวผู้ที่มีรูตรงกลางสองใบวางตาเข้าหากัน ใช้ตอกหรือหวายร้อยเป็นห่วงเพื่อให้กะลาทั้งสองใบหมุนรอบตัวเอง เมื่อเด็กใช้เชือกผูกต่อกับห่วงตอกหือหวายแล้วเดินลากไป กะลาทั้งสองใบจะหมุนตาม ก้นกะลาชนกันคล้ายกับล้อรถและมีเสียงดังแกรกๆ

ร่ม

                เครื่องสำหรับกางกันแดดกันฝน เดิมโครงเป็นไม้บุด้วยกระดาษแล้วเคลือบขี้ผึ้ง ต่อมาทำด้วยผ้าหรือวัสดุอื่นๆ

                ร่ม ภาคเหนือ เรียกว่า จ้อง

รอก

                เครื่องใช้ประกอบกี่ทอผ้า ทำด้วยไม้มีล้ออยู่ตรงกลาง ล้อทำเป็นร่องสำหรับคล้องเชือก ศูนย์กลางของล้อมีแกนเพื่อให้หมุนได้รอบตัวรอกจะแขวนกับไม้คนเพื่อแขวนไม้คานหาบที่ยกไม้ขัดร่องเขาและฟืมของกี่ทอผ้า รอกชนิดนี้บางทีแกะสลักเป็นลวดลายหรือทำเป็นรูปสัตว์เพื่อความสวยงาม

ระฆัง

                เครื่องตีให้เกิดเสียงเป็นสัญญาณ หล่อด้วยทองเหลือง รูปคล้ายฟักตัด มีหูสำหรับแขวนอยู่ด้านบน มีขนาดต่างๆกัน ส่วนมากแขวนไว้บนหอระฆังเพื่อตีบอกสัญญาณให้พระสงฆ์ลงอุโบสถ หรือตีสลับกับกลองเพื่อบอกเวลา

รัก

                ต้นไม้ขนาดใหญ่ ยางใช้ลงพื้นหรือทาสิ่งต่างๆ เรียก น้ำรัก หากผสมเขม่าหรือสีดำใช้ลงพื้นสำหรับทำลายรดน้ำหรือเคลือบเครื่องจักสานเป็นเครื่องเขิน หรือผสมชาดเป็นสีแดงใช้ทาเครื่องเขินได้เช่นเดียวกัน

เรือน

                สิ่งปลูกสร้างที่ยกพื้น มีหลังคาและฝากั้น ใช้เป็นที่อยู่อาศัย มีรูปแบบต่างๆกันตามลักษณะภูมิประเทศและความนิยมของแต่ละท้องถิ่น

กลับหน้าคลังคำศัพท์ 

หมวด ย.

25 ก.ย.

กลับหน้าคลังคำศัพท์ 

ยอ

                เครื่องจับปลาชนิดหนึ่งเป็นร่างแหผืนสี่เหลี่ยม มุมทั้งสี่ผูกติดกับคันสำหรับยก ถ้าเป็นยอขนาดเล็กที่ยกได้คนเดียวจะใช้ไม้ไผ่ผ่าซีกหรือใช้ไม้ไผ่ลำเล็กๆไขว้กันเป็นรูปกากบาท ปลายทั้งสี่ผูกติดกับมุมร่างแห ส่วนตรงกลางคันยอจะผูกติดกับไม้คานสำหรับยก ซึ่งเป็นท่อนไม้ไผ่ยาวประมาณ ๔ ศอก หรือ ขนาดเหมาะสมพอยกตัวยอขึ้นลงได้ ยอขนาดเล็กใช้จับปลาตมแหล่งน้ำในทุ่งนาหรือลำคลองที่น้ำนิ่งไม่ลึก เพื่อดักปลาที่ว่ายอยู่ในบริเวณนั้น บางทีใช้รำข้าวล่อปลาให้เข้ายอ แต่ถ้าเป็นยอที่ใช้จับปลาตามลำคลองที่น้ำลึกจะมีขนาดใหญ่ เฉพาะตัวร่างแหอาจกว้างด้านละ ๔-๕วา คันยอทำด้วยไม้ไผ่ทั้งลำผูกไขว้กันอย่างมั่นคง ส่วนคันยกอาจใช้ลำไม้ไผ่หรือไม้จริงทำเป็นโครง มีเครื่องถ่วงน้ำหนักทำมุมฉากกับคานยอคล้ายปั่นจั่น ขณะวางหรือยกยอจะใช้น้ำหนักคนเดินขึ้นไปให้เกิดแรงงัด ยอขนาดใหญ่ประเภทนี้มักทำไว้ตามลำคลองหรือแม่น้ำเพื่อดักปลาสร้อยในฤดูน้ำลด บางครั้งยกครั้งหนึ่งได้ปลาสร้อยจำนวนมาก หรือได้ปลาขนาดใหญ่ เช่น ปลาเค้า ปลากด ที่เข้ามากินปลาสร้อยติดยอจำนวนมากขึ้นมาด้วย ยอชนิดนี้จะมีทั่วไปในบริเวณแม่น้ำลำคลองในบริเวณภาคกลาง

ย่านลิเภา

                (ถิ่นใต้) เฟินเถาชนิดหนึ่งขึ้นในที่ลุ่มดินปนทราย อากาศชื้น ลักษณะเถาเลื้อย ใบเล็กยาว ริมใบเป็นหยักๆมีมากในภาคใต้เรียก ย่านลิเพา ย่านลิเภาในภาคใต้มี ๓ ชนิด ได้แก่ ย่านลิเภาเขา ขึ้นตามเทือกเขา ลำต้นใหญ่คล้ายหวาย ไม่นิยมมาใช้ประโยชน์ ย่านพองหยอง (ย่านลิเภายุ่ง) ขึ้นตามดินดำ ดินเค็ม มักเลื้อยเกี่ยวต้นไม้อื่นทำให้ต้นคด เถาใช้ผูกมัดเครื่องมือเครื่องใช้ต่างๆ หรือประดับซุ้มงานมงคล ย่านลิเภาใหญ่ เถาใหญ่ประมาณก้านไม้ขีดไฟ ขึ้นตามป่าละเมาะ มักเลื้อยขึ้นในที่สูงทำให้เถายาว เหนียว นิยมนำมาทำเครื่องจักสาน โดยลอกเอาเฉพาะเปลือก มักใช้สานพันหุ้มกับโครงไม้ไผ่หรือหวาย

ยุ้ง

                อาคารสำหรับเก็บข้าวเปลือกหรือเมล็ดพืช ส่วนมากสร้างเป็นรูปสี่เหลี่ยม ฝาทึบ มีประตูทางเข้าด้านหนึ่งยกพื้นสูงเพื่อป้องกันน้ำ ความชื้น สัตว์และแมลงที่อาจทำความเสียหายให้เมล็ดพันธุ์พืช ยุ้งมีหลังคาคลุมมิดชิดกันแดดกันฝน มีโครงสร้างแข็งแรง ฝาอยู่ในคร่าว พื้นต้องแข็งแรงมั่นคงรับน้ำหนักได้มาก

กลับหน้าคลังคำศัพท์ 

หมวด ม.

25 ก.ย.

กลับหน้าคลังคำศัพท์ 

มวย

                (ถิ่น อีสาน) หวดสำหรับนึ่งข้าวเหนียว สานด้วยตอกไม้ไผ่ ปากกลม ก้นสอบ ใช้นึ่งข้างเหนียวโดยตั้งไว้บนหม้อ

มอง

                (ถิ่น อีสาน)  เครื่องมือจับสัตว์น้ำเป็นตาข่ายเช่นเดียวกับอวน มี ๓ ชนิด คือ มองซัด ใช้เรือลากจับปลาน้ำลึกมีทุ่น มองปลิว ใช้เรือลากจับปลาน้ำตื้น มองยัง ใช้ขึงไว้กับที่เหมือนตาข่าย

มอน

                แป้นสำหรับปั้นเครื่องปั้นดินเผา ทำด้วยไม้ รูปกรวยคล้ายลูกข่าง มีแกนฝังลงไปในดิน หมุนด้วยมือหรือใช้เท้าถีบ ใช้เป็นแป้นสำหรับปั้นหม้อ โอ่ง อ่าง กระถาง เป็นต้น

มาลัย

                ดอกไม้ที่นำมาร้อยเป็นพวง เช่น ดอกมะลิ ดอกจำปา ใช้เป็นเครื่องไหว้หรือบูชา มีรูปแบบต่างๆกัน

มีด

                เครื่องมือใช้ฟัน ผ่า ตัด สับ หรือเหลาเป็นต้น มักทำด้วยเหล็กตีเป็นรูปต่างๆ เรียกตามรูปร่างหรือการใช้สอย เช่น มีดอีโต้ มีดพก มีดปาดตาล

โม่

                เครื่องบดสิ่งต่างๆ เช่น เมล็ดพืช ข้าวสาร ทำด้วยหินจำหลักเป็นทรงกระบอก มีรูตรงกลางสำหรับสวมแกนโม่ และมีรูที่ใกล้ขอบสำหรับหยอด สิ่งที่จะโม่ให้ลงไปในรางโม่ที่มักทำเป็นร่องเล็กๆ ไว้ให้ขบกัน  รอบๆฐานโม่ทำเป็นรางรับสิ่งที่โม่ละเอียดแล้วให้ไหลลงภาชนะ

ไม้ตีพริก

                ไม้สำหรับตำสิ่งต่างๆทำด้วยไม้เหลาให้หัวท้ายมน หรือเหลาโคนให้กลม เช่น สากตำน้ำพริกที่ทำด้วยไม้ตาลใช้กับครกดินเผาหรือครกกะเบือเรียก สากกะเบือ

กลับหน้าคลังคำศัพท์